Bibliotheken zijn er al over volgeschreven, ontelbare onderzoeken zijn gedaan, en nog steeds begrijpen we weinig van de andere sekse. Hoe komt het toch dat communicatie tussen mannen en vrouwen aanleiding vormt voor zo veel grappen over en weer waarin de communicatiestijl van ‘de mannen’ dan wel ‘de vrouwen’ wordt geridiculiseerd? Wat veroorzaakt de eeuwige miscommunicatie en zorgt ervoor dat zowel mannen als vrouwen zich telkens weer afvragen: “Is hij (of zij) nou echt zo stom? Snapt hij (of zij) het nou echt niet?”

Er zijn veel goede en vooral leuke boeken geschreven over dit onderwerp, maar als het gaat om de communicatie in een interculturele relatie komt er nog een extra dimensie bij: namelijk de verschillende culturele achtergrond van de partners. Mannen en vrouwen behoren sowieso al tot twee totaal verschillende culturen, en als er dan ook nog eens in etniciteit sprake is van twee culturen op één kussen, dan slaapt daar soms werkelijk de duivel tussen. Dat kan deels verklaard worden door dezelfde bovenstaande dimensies: Directheid en indirectheid, een korte en bondige versus een uitgebreide, gedetailleerde stijl, een persoonlijke versus een contextuele stijl en een instrumentele versus een affectieve stijl.

Directheid en indirectheid

Volgens Maltz en Borker (1982) leren vrouwen om de nadruk te leggen op relationele nabijheid en relatiebedreigende vormen van kritiek te vermijden. De voorkeur wordt hierbij gegeven aan beleefdheid, wat voortkomt uit het gebruik van indirecte taalhandelingen.

Oorzaken miscommunicatie

Ik denk dat hierin een belangrijke oorzaak ligt voor miscommunicatie tussen mannen en vrouwen. Als één van beide partijen (meestal is dat de vrouw) indirect is, snapt de ander niet waar het gesprek naartoe moet leiden, wat het doel is van datgene wat de vrouw allemaal vertelt. De vrouw wil vaak subtiel zijn, niet commanderen of kortaf overkomen, maar in de ogen van de man wordt haar communicatiestijl nogal eens gezien als onduidelijk en onbegrijpelijk. De vrouw op haar beurt kan zich storen aan de vaak directe communicatiestijl van de man, die op haar overkomt als commanderend of bot. Deze vorm van miscommunicatie komt waarschijnlijk in elke relatie voor, in meer of minder mate. De verschillende culturele dimensie in een relatie kan dit probleem versterken, als de vrouw afkomstig is uit een high-context cultuur. Het kan het effect ook verzwakken, als de man afkomstig is uit de high-context cultuur: hij is gewend aan indirect praten, zal er zelf ook bedreven in zijn en zal het daarom mogelijk als minder problematisch ervaren dat zijn vrouw dit ook doet.

Kort en bondig versus uitgebreid en gedetailleerd

Hier speelt hetzelfde ‘probleem’ als bij de directheid versus indirectheid. Mannen spreken liever in een korte en bondige stijl, over zaken die er op dat moment voor hun toe doen, terwijl vrouwen eindeloos, uitgebreid en gedetailleerd kunnen praten over elk mogelijk onderwerp dat ze maar kunnen verzinnen (dat is althans het heersende stereotype). Het gebruik van een uitgebreide stijl beschermt mogelijk de harmonie binnen de relatie, wat met name belangrijk is voor vrouwen. Dat is tenminste wat Maltz en Borker (1982) beweren. Ik vind dit echter een nogal westers perspectief: er zijn heel veel bevolkingsstammen waar ook de mannen veel, lang en uitgebreid kunnen praten. Daarom gaat ook hier op: De verschillende culturele dimensie in een relatie kan dit probleem versterken, als de vrouw afkomstig is uit een high-context cultuur. Het kan het effect ook verzwakken, als juist de man afkomstig is uit de high-context cultuur: hij is gewend aan uitgebreid en gedetailleerd praten, zal er zelf ook bedreven in zijn en zal het daarom mogelijk als minder problematisch ervaren dat zijn vrouw dit ook doet. Zo heb ik in Wageningen een vriend uit Ghana die juist graag wil dat vrouwen veel praten, want: “Wie open is en veel praat houdt geen dingen achter.” Ik heb nog nooit een Nederlandse of anderszins ‘westerse’ man ontmoet die graag wilde dat vrouwen (nog) meer praatten.

Persoonlijk versus contextueel

Volgens Maltz en Borker (1982) leren meisjes om gelijkwaardige relaties te creëren en de nadruk te leggen op persoonlijke gedachten, “wij”, en individuatie. Jongens leren daarentegen over hiërarchie, status en dominantie versus ondergeschiktheid. Daarom zouden vrouwen meer voelen voor de persoonlijke stijl, die gericht is op gelijkwaardigheid tussen de gesprekspartners, en mannen liever de contextuele stijl gebruiken, die gericht is op hiërarchie tussen de gesprekspartners. Natuurlijk is dit weer een dichotomie waar veel uitzonderingen op zijn, zoals bij elke dichotomie, maar ik denk dat hierin een belangrijke factor vergeten wordt: tegenwoordig wordt in een aantal westerse of low-context culturen (door het feminisme?) van vrouwen steeds vaker verwacht dat ze ‘hun mannetje staan’ en veel vrouwen verwachten van hun partner ‘een vrouwelijke, gevoelige, zachte kant’. De dichotomie lijkt mij dus in deze landen steeds minder adequaat worden. In de high-context culturen is er naar mijn mening per definitie minder sprake van een tegenstelling tussen de seksen als het gaat om de scheiding tussen persoonlijke en contextuele communicatie, omdat contextuele communicatie er sowieso een meer dominante rol speelt dan persoonlijke communicatie. Zowel mannen als vrouwen in high-context culturen hechten hier belang aan.

Verschillen in persoonlijke versus contextuele communicatie

Het verschil in persoonlijke versus contextuele communicatie kan een bron van miscommunicatie en onbegrip zijn in interculturele relaties. Als de man afkomstig is uit een high-context cultuur zal hij zich misschien zien als ‘het hoofd van het gezin’, terwijl de vrouw uit de low-context cultuur misschien wel een hele zelfstandige vrouw is die onafhankelijk wil zijn. Dit kan leiden tot conflicten, maar hoeft natuurlijk niet. Misschien waarderen de partners elkaars eigenschappen hierin juist wel: de vrouw ziet haar man als zeer zorgzaam, de man waardeert het dat zijn vrouw ook bijdraagt aan het inkomen en hij niet in zijn eentje verantwoordelijk hoeft te zijn voor het gezin. Andersom is ook mogelijk: een man uit de low-context cultuur die gewend is aan zelfstandige vrouwen en een meer gelijkwaardige omgang, taakverdeling en bijdrage aan de gezamenlijke financiën tussen mannen en vrouwen verwacht, die te maken krijgt met een zich afhankelijk opstellende vrouw uit een high-context cultuur. De vrouw kan denken: ‘deze man zorgt niet goed voor mij’, terwijl de man kan denken: ‘kan deze vrouw nou niets zelf?’

Instrumenteel versus affectief

Ook op dit vlak communiceren vrouwen heel anders dan mannen. Volgens Maltz en Borker (1982) leren meisjes om goed om te gaan met het humeur van andere meisjes en elkaars typische karaktereigenschappen en reacties, terwijl jongens meer bezig zijn met het verwerven van dominantie, een hoge status en controle over hun omgeving. Dit zou ervoor zorgen dat vrouwen meer affectief, en mannen meer instrumenteel communiceren. Vrouwen houden in deze theorie dus meer rekening met het perspectief van de ontvanger van de boodschap, terwijl mannen meer bezig zijn met hun eigen perspectief en het overbrengen van de eigen boodschap.

Mijn mening over de stellingen

Hier ben ik het niet helemaal mee eens. We hebben gezien dat iedereen in interactie bepaalde doelen wil bereiken, waarvan één is: het regelen van je eigen voorkomen en identiteit (Aarts, 2009, mondelinge mededeling). Je bent dus altijd bezig met hoe de ander zal reageren op datgene wat jij verbaal en/of non-verbaal uitzendt. Of je nu een man of een vrouw bent en of je communicatiestijl nu meer instrumenteel of affectief te noemen is, iedereen houdt in meer of mindere mate rekening met de ander in de interactie. Daarom is de tegenstelling niet zo makkelijk als hij lijkt. Ook zijn er natuurlijk genoeg mannen die in de affectieve categorie vallen en genoeg vrouwen die in de instrumentele categorie vallen. Het ligt elke keer aan de context van het gesprek welke houding een persoon aanneemt. Met je ondergeschikte werknemer praat je misschien in een meer instrumentele stijl, met je partner in een meer affectieve stijl. Vanwege dat laatste aspect denk ik dat in een relatie deze tegenstelling minder speelt. Als je een goede relatie hebt hou je meestal rekening met de gevoelens van de ander. Je bent dan minder bezig met de strijd om status of controle, waardoor de affectieve stijl meer ruimte krijgt.
Ik kan me voorstellen dat in sommige interculturele relaties deze tegenstelling wel voor conflicten kan zorgen. Als de man afkomstig is uit een cultuur waar de mannen dominant zijn en van de vrouw onderdanigheid verwacht wordt, en de vrouw afkomstig is uit een cultuur waarin mannen en vrouwen meer op gelijke voet staan, hoef je geen waarzegger te zijn om te voorzien dat dit voor conflicten kan gaan zorgen. De man kan er toe neigen om instrumenteel te communiceren om te proberen zich bevestigd te zien in zijn ‘hogere’ positie. De vrouw zal dit in veel gevallen niet accepteren. Andersom kan ook: een vrouw die gewend is aan een ondergeschikte rol, die door een man uit een meer geëmancipeerde cultuur veel meer als zijn gelijke wordt behandeld. Dit kan zij prettig vinden, maar hoeft niet: ze heeft in deze relatie ineens een andere identiteit dan dat zij gewend was en dat hoeven niet alle vrouwen prettig te vinden! Het zou getuigen van een westerse arrogantie om te zeggen dat dat wel zo zou moeten zijn.

Discussie en conclusie

In dit essay ben ik ingegaan op interculturele relaties tussen mannen en vrouwen. Zoals we hebben gezien zijn er veel manieren om culturen en communicatiestijlen te categoriseren. We hebben echter ook gezien dat geen van die categorieën compleet is, en dat dichotomieën eigenlijk steeds te simplistisch blijken te zijn. Ik heb geprobeerd om in mijn essay enkele nuances aan te brengen in het debat over interculturele communicatie tussen man en vrouw. Sommige mensen zien vooral de struikelblokken van verschillende culturen (Kellner, 2009). Anderen, zoals Docan (2003), stellen het beeld juist weer te rooskleurig voor en doen alsof interculturele relaties geen nadelen met zich meebrengen. Dat is natuurlijk niet zo. Daarom moeten we realistisch zijn. Ik denk dat interculturele relaties zowel voordelen als nadelen met zich meebrengen, en dat de balans tussen deze twee verschilt per relatie en per individu binnen die relatie. Cultuurverschillen kunnen soms problematisch zijn, maar het hoeft niet! Zoals Pearce en Littlejohn (1997) benadrukken zijn er meerdere manieren om met verschillen om te gaan: omarmen van overeenkomsten; omarmen van verschillen; overtuigen en beïnvloeden; onderdrukking, dwang en geweld; en dialoog. In een goede interculturele relatie zijn naar mijn mening het omarmen van verschillen en het aangaan van een dialoog goede manieren om met geconstateerde verschillen om te gaan. Wanneer verschillen niet steeds worden gezien als een probleem, maar juist als een aspect dat de relatie interessant en uniek maakt, is de kans van slagen groter.
Ik wil nog één aspect benadrukken. Zoals we hebben gezien in hoofdstuk vier communiceren mannen en vrouwen op een heel andere manier, waardoor ook een relatie tussen mensen uit dezelfde cultuur eigenlijk al een interculturele relatie is. Bovendien ontstaan conflicten juist vaak tussen mensen die eigenlijk niet zo veel van elkaar verschillen. Freud noemt dit verschijnsel the narcissism of the minor differences (Aarts en Van Woerkum, 2008). Uitgaande van deze theorie zou je denken dat interculturele relaties daardoor een grotere kans van slagen zouden hebben dan normaal gesproken wordt verondersteld. In een interculturele relatie verschillen mensen meer, waardoor de eigen identiteit vanzelfsprekender is en dus minder zou hoeven bevochten. Dat is een leuk onderwerp voor een volgend essay.

De rol van communicatie

In dit essay heb ik gezocht naar een antwoord op de vraag: Welke rol speelt communicatie in een interculturele relatie?Ik denk dat ik kan concluderen dat communicatie een grote en belangrijke rol speelt in een interculturele relatie. Er is sprake van grotere verschillen in cultuur dan in een intraculturele relatie en daar moet over gesproken worden als de verschillen leiden tot misverstanden of conflicten. Maar ook de verschillen in communicatie zelf kunnen leiden tot problemen. Dan zijn effectieve communicatie en een effectieve dialoog nodig om er samen uit te komen. Als dit niet met zijn tweeën lukt, dan zou het inschakelen van een relatietherapeut die gespecialiseerd is in interculturele relaties uitkomst kunnen bieden. Maar het belang van communicatie is ook hoog in een intraculturele relatie, want zoals we hebben gezien zijn mannen en vrouwen compleet andere wezens en communiceren zij op dusdanig verschillende manieren dat miscommunicatie altijd op de loer ligt. Ik denk uiteindelijk dat mannen en vrouwen elkaar nooit helemaal zullen begrijpen. En dat is maar goed ook, want een relatie zou er maar saai op worden, en we zouden een heleboel mooie grappen moeten missen als mannen en vrouwen elkaar altijd zouden begrijpen en miscommunicatie niet bestond. Daarom pleit ik voor het verstandig omarmen van verschillen: geniet van elkaars uniekheid, maak niet van elk verschil een probleem, maar houd het wel realistisch. Dan denk ik dat elke relatie, intercultureel of intracultureel, een grotere kans van slagen heeft.